Trybunał Konstytucyjny: Prezydent bez kontrasygnaty premiera w kwestiach Sądu Najwyższego

Trybunał Konstytucyjny (TK) w wydanym 25 czerwca 2024 roku orzeczeniu stwierdził, że prezydent może samodzielnie podejmować decyzje dotyczące wyboru władz Sądu Najwyższego (SN), bez konieczności potwierdzenia ich podpisem premiera. Dotychczasowa praktyka wymagała kontrasygnaty szefa rządu dla wielu aktów urzędowych prezydenta, co miało wpływ na obsadę stanowisk w sądownictwie.

Według TK wymóg kontrasygnaty jest niezgodny z konstytucją. Orzeczenie oznacza, że prezydent uzyska większą swobodę w powoływaniu i odwoływaniu osób na kluczowe stanowiska w SN. Może to wpłynąć na tempo i charakter zmian personalnych w tej instytucji.

Uzasadnienie i kontrowersje wokół wyroku

Skład pięciu sędziów TK, w tym przewodniczący Bartłomiej Sochański oraz sędziowie Wojciech Sych, Bogdan Święczkowski i Stanisław Piotrowicz, wydał orzeczenie po rozpatrzeniu wniosku złożonego w styczniu przez ówczesną I prezes Sądu Najwyższego, Małgorzatę Manowską. Argumentowała ona, że władza wykonawcza nie powinna blokować funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości ani prerogatyw prezydenta.

Sędzia Wojciech Sych w uzasadnieniu wyroku podkreślił, że intencją ustrojodawcy było zabezpieczenie pełnej niezależności sądownictwa od władzy wykonawczej. Zaznaczył, że decyzje personalne i organizacyjne dotyczące władzy sądowniczej powinny pozostać w gestii prezydenta, który pełni rolę gwaranta tej niezależności.

Sędzia Wojciech Zielonacki zgłosił zdanie odrębne, argumentując, że orzeczenie TK w nieuzasadniony sposób poszerza uprawnienia prezydenta. Orzeczenie zapadło w kontekście trwających od lat sporów i napięć na linii rząd, sądownictwo w Polsce.

Zakres zmian

Trybunał Konstytucyjny wskazał, że choć konstytucja wymienia akty urzędowe prezydenta niewymagające kontrasygnaty, katalog ten nie może być interpretowany wyłącznie literalnie. TK uznał, że czynności takie jak wyznaczenie przewodniczącego zgromadzenia wyborczego w SN, powierzenie tymczasowego kierownictwa SN czy mianowanie asesorów sądowych są funkcjonalnie związane z zasadniczymi prerogatywami prezydenta, takimi jak powoływanie I prezesa SN czy prezesów SN.

Według Trybunału, przyznanie premierowi instrumentu kontrasygnaty w tej sferze oznaczałoby przyznanie zbyt dużego wpływu rządowi na obszar, z którego ustrojodawca celowo go wyeliminował, by zagwarantować niezależność sądownictwa. Kontrola TK nie dotyczyła przepisów literalnych, ale norm wyinterpretowanych z przepisów w drodze utrwalonej praktyki organów władzy publicznej. Trybunał stwierdził, że kontrasygnata mogłaby blokować obsadę i funkcjonowanie sądów. Wyrok ma skutki na przyszłość i nie podważa skuteczności czynności dokonanych przed jego ogłoszeniem.